Κύριε Ελέησον ή Κυρκελέησον μια περιδιάβαση στην Παράδοση μας

Νομίζω ότι οφείλουμε να θυμόμαστε και να μεταδίδουμε τις παραδόσεις μας στις νεώτερες γενιές, έτσι σήμερα θα ασχοληθούμε μ’ ένα τραγούδι- ύμνο το Κύριε Ελέησον ή το Κυρκελέησον όπως λέμε στην κυπριακή διάλεκτο. Το έμαθα σε ηλικία οκτώ χρονών από την μακαρίτισσα την γιαγιά μου την Παναγιώτα Κουσταή- Κουντουρέσιη. Επειδή είναι στα κυπριακά θα προσπαθήσω να το επεξηγήσω αναλύοντας ταυτόχρονα και τα μηνύματα που μας μεταδίδει, τα ήθη και έθιμα που περικλείει, αλλά και τις συγκρίσεις του με αντίστοιχα τραγούδια στον ευρύτερο ελληνικό χώρο και κυρίως στο τόξο Κύπρος- Νησιά- Θράκη.

Κύριε Ελέησον ή Κυρκελέησον
Λαλούν το Κύριε Ελέησον , λαλούντο τζαι ας το πούσι ,
λαλούν το τζ’ ας το ψάλλουσι τζ’ ας το καλολουρκούσιν .
Κάτω στα Ιεροσόλυμα τζαί στου Χριστού τον τάφον
εφύτρωσε ένα δενδρί με δώδεκα κλωνάρκα ,
τα δέκα αφταίνουν τα τζερκά τζαί τάλλα δκιό λαμπάδκια .
Τζει κάτω έν η Δέσποινα ψάλλει τζαί λουτουρκέται ,
Τζει κάτω πον η Δέσποινα έσιη αγαθές γεναίτζες .

Τζαι επείαν τζαι έιπαν της :
«έλα να πάμε Δέσποινα να πα να δεις τον γιό σου ,
τον γιό σου τον μονογενή το φως των αμμαθκιών σου,
Εβραίοι τον κρατούσιν τζαι τον καστιωρούσιν »

«Δεν χάνω γώ την λουτουρκά , εν χάνω το τριτζέρι ,
εν χάνω γιώ το αντίδερο που του παπά το σιέρι ».

Τζ’ ετελείωσε η λουτουρκά με την καρτεροσύνη
τζαι έπιασε τζαί τ’ αντίδερο με ταπεινοφροσύνη .

«Ποιος εν πάει στην συνδρομή την συνδρομή να κάμω »;
Μαρία η Μαγδαληνή τζι η μάνα του Λαζάρου ,
τούτες οι τρείς εκίνησαν την συνδρομή να κάμουν .
Σαράντα μέρες εγυρίζασι τζαί τίποτες εν βρίσκασι
τζαί ετρώασιν μουγιούχορτα που τρώαν τα βουδάκια .

Που τες σαράντα τζαί μετά ηύρασιν έναν τοίχο ,
διούν του τοίχου τρεις γυρούς τζαί πόρτα εν ηβρήσκουν .
Σταυρώσασιν τα σιέρκα τους τζαι τον επροσκυνούσαν ,
ο τοίχος πόρταν εν είσιε πέντε πόρτες ανοίξαν .
Τζαί έδωσεν πλήθος άμετρον τζαί δεν το εγνωρήσαν
τον Ιωάννη Πρόδρομο είδασι τζαί εγνωρίσαν .

«Α Ιωάννη Πρόδρομε τζαι αμαθητή του γιού μου
πούντον εμέν τον γιόκκα μου τζαι εσέν τον δάσκαλο σου; »

«Θαυμάζομαι με σου Δέσποινα τα λόγια που μου λέεις
εβύζασες τζαι ανάγιωσες τζαί γιόν δεν ηγνωρίζεις
τζαι εγιώ ο φτωχός ο μαθητής πώς να τον ηγνωρήσω ;
Κονταρκασμένο μ’ ’εχουσιν να μεν το μολοίσω ,
μ’αφού είσαι η τζυρία μου να σου το μολογήσω .
Θωρείς το τζείνο το βουνό το κότσινο κοζάβλι ;
Τζει πάνω εν ο γιόκκας σου στο ξύλο καρφωμένος .»

«Τζαι που μασιέρι να σφαώ τζαί που γκρεμμός να πέσω
τζαί που ποτάμι σύνθολο να μπώ να παραδώσω »

«Μανά τζαι αν σφαείς εσού σφάζουνται οι μάνες ούλλες ,
μαννά τζιαν σκοτωθείς εσού , σκοτώνονται οι μάνες ούλες .
Φέρτε της γλυκόποτο κρασί τζ’ αβρούγιο ποξαμάτι
να πάρει την παρηορκά για να σταθεί στον κόσμο »

Τζαι εφέραν της γλυκόποτο κρασί τζαι αβρούγιο ποξαμάτι
τζαί έπαιρνε την παρηορκά για να σταθεί στον κόσμο .

Τζαι νάσου τζαί την μάνα της του όρους κατεβαίνει
τζαί ετρώαν που τες βούτσιες της δκιό σιήλλοι λυσιασμένοι .
«Ποιος είδε γιόν εις στον σταυρό , τζαί μάνα στο τραπέζι ;»
«Mανά τζιαν με κατάγνωσες , καταγνωσμένη νάσαι
που τον αφέντη τον Θεόν καταραμένη νάσαι .
Τζαι εμέναν τες ημέρες μου να τες δοξολογούσιν ,
τζαι εσέναν τες ημέρες σου δουλειές να πολεμούσιν .»

«Πε μου μανά πε μου μανά , ήντα κακά έσιη ο κόσμος»
«Α γιέ μου μονογιούλλι μου πολλά κακά έσιη ο κόσμος
Τετάρτη τζαί Παρασκευή πλυνίσκουν τζαί ζυμώνουσιν
τζαί Τζερκατζιή που το πρωϊ ραντίζουν τζαι σαρίζουσιν
τζαί πιάνουν τα ποσκούπιδα τζαί εσέν τζαί μεν ραντίζουσιν »

«Δός μου το σήμαντρον ποτζεί τρεις κονταρκές να δώσω
τον κόσμον τον ψεματινόν εγιώ εν να τον σηκώσω »

Τζι η Παναγία αντέστρεψεν τον λόγον της τζαί πάλαι .
«Α γιέ μου μονογιούλι μου πολλά καλά έσιη ο κόσμος .
Την Πέφτην τζαί το Σάββατο πλυνίσκουν τζαί ζυμώννουσιν
τζαί Τζερκατζή που το πρωϊ αλλάσσουν τζαί ξαλλάσσουσιν
στην εκκλησιάν πηαίνουσιν , τζερκά εν που ανάβκουσιν
τζαί σεν τζαί μεν δοξάζουσι .»

Τζ ΄όποιος ηξέρει τζαι λαλεί τα πάθη του υιού μου
να μεν έβρει ερώτηση στην κρίσιν του Θεού μου .
Ππέφτει λαμπρόν δεν καύκεται , με ποταμός τον παίρνει ,
μήτε κατάρα του γονιού πάνω του εν ημπαίνει . »

Περιγράφει τα βάσανα που πέρασε ο Χριστός μας μέχρι και την Σταύρωση του, δίνοντας όμως ταυτόχρονα και το στίγμα κάποιων εθίμων και προλήψεων που επικρατούσαν και επικρατούν ακόμη στην Κύπρο. Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Μας λέει κατ’ αρχήν ότι η Παναγία είναι στα Ιεροσόλυμα και στου Χριστού τον Τάφο φύτρωσε ένα δένδρο με δώδεκα κλωνάρια (εδώ τα κλωνάρια συμβολίζουν τους δώδεκα Αποστόλους). Πάει λοιπόν κάποιος στην διάρκεια της λειτουργίας και λέει στην Παναγία, έλα Δέσποινα μου πάμε να δεις τον γιό σου Εβραίοι τον κρατούν και τον βασανίζουν. Η Παναγία περίμενε να τελειώσει η λειτουργία, να πάρει το αντίδωρο από του παπά το χέρι και μετά ξεκίνησε να βρει τον γιό της. Γιατί υπάρχει η άποψη ότι είναι μεγάλη αμαρτία να φύγεις από την εκκλησία πριν κάνει απόλυση ο παπάς. Σε κάποιο σημείο λέει ακόμη ότι σαράντα μέρες γύριζαν και δεν εύρισκαν τον Χριστό και τρέφονταν με χόρτα που τρώνε τα μοσχαράκια. Βέβαια δεν μεσολάβησαν 40 μέρες από την σύλληψη και καταδίκη του Ιησού, απλά οι σαράντα μέρες όπως και τα χορταράκια μπήκαν για να δείξουν την μεγάλη νηστεία που πρέπει να κάνουν οι Χριστιανοί για 40 μέρες. Την Αγιά Σαρακοστή.
Μετά από σαράντα μέρες φτάνουν σ’ ένα τοίχο που δεν είχε πόρτα, προσεύχονται, προσκυνούν τον τοίχο και ανοίγουν πέντε πόρτες. Θέλει να μας δείξει την δύναμη της πίστης. Μόλις άνοιξαν οι πόρτες απ’ αυτές περνούσε αμέτρητο άγνωστο πλήθος, τον μόνο που γνώρισαν ήταν ο Ιωάννης, από το οποίο ζήτησαν να τους πάει στον Ιησού.
Μόλις αντικρίζει η Παναγία τον Χριστό στον σταυρό, ζητά μαχαίρι να σφακτεί, ποτάμι θολό να πέσει να πνιγεί , γκρεμό να πέσει να σκοτωθεί. Ο Χριστός δίνει εντολή να της φέρουν παξιμάδι και κρασί να πάρει την παρηγοριά. Ένα έθιμο το οποίο εξακολουθεί να υπάρχει τόσο στην Κύπρο όσο και στην Ελλάδα, να προσφέρεται στις κηδείες, κρασί με παξιμάδι. Η Αγία Άννα, όμως διαμαρτύρεται για την συμπεριφορά της κόρης της η οποία τρώει ενώ ο γιός της είναι στον σταυρό και της απαντά η Παναγία εφόσον με κατηγορείς μάνα μου, τις μέρες σου να μην τις γιορτάζει ο κόσμος, ν’ ασχολούνται όλοι με τις δουλειές τους, ενώ τις δικές μου μέρες να τις δοξολογούν. Στο αντίστοιχο μοιρολόϊ της Παναγίας μας στην Μυτιλήνη τι λέει:

Πηγαίνει στὸ σπιτάκι της καὶ στρώνει τὸ τραπέζι
κι ἔκατσε καὶ περίμενε τὸν ἐρχομὸ τοῦ γιοῦ της.
Πέρασε καὶ ἡ ἁγιὰ Καλὴ καὶ τὴν καλησπερίζει.
– Ποιὸς εἶδε γιὸ εἰς τὸ σταυρὸ καὶ μάνα στὸ τραπέζι.
– Ἄντε καὶ σὺ ἁγιὰ Καλή, νὰ ‘σαι καταραμένη,
παπὰς νὰ μὴ σὲ λειτουργά, διάκος νὰ μὴ σὲ ψέλνει,
μόνο στὴν ἄκρη τοῦ γιαλοῦ τὸ κύμα νὰ σὲ δέρνει.
Τὸ λόγο δὲν τελείωσε κι ἀνοῖξαν τὰ οὐράνια,
βλέπει τὸ γιό της κι ἔρχεται σᾶ φῶς καὶ σὰ λαμπάδα.

Ας πάμε να δούμε όμως σε αντίστοιχο τραγούδι του Ατσίγγανου της Λήμνου τι μας λέει, όπως το καταγράφει στο βιβλίο της το νησί μας, η Δέσποινα Βογδάνου- Κωνσταντινιού :
Η Παναγιά πλησίασε, γλυκά τον ερωτούσε:

Δε μου μιλάς παιδάκι μου, δε μου μιλάς παιδί μου;

Τι να σου πω μανούλα μου, που διάφορο δεν έχεις,
μάνα μου να μη κρεμνιστείς, κρεμιέται όλος ο κόσμος,
κρεμιούνται μάνες για παιδιά, και τα παιδιά για μάνες,
κρεμιούνται κι οι καλόπαντρες για τους καλούς τους άντρες.

Σύρε μάνα μ’ στο σπίτι μας και στο αρχοντικό μας,
βάλε κρασί στο μαστραπά κι αφράτο παξιμάδι,
να κάνει την παραβολή να το ‘βρει όλος ο κόσμος.

Να το ‘βρουν μάνες για παιδιά και τα παιδιά για μάνες,
να το ‘βρουν κι οι καλόπαντρες για τους καλούς τους άντρες.

Συνεχίζουμε όμως με την ανάλυση του Κυρκεελέησον, όπου τονίζεται ότι την Τετάρτη, Παρασκευή και την Κυριακή δεν πλένουμε ρούχα, ούτε ζυμώνουμε γιατί είναι οι μέρες του Κυρίου. Μάλιστα την Κυριακή που είναι μέρα χαράς για τον Κύριο πρέπει να είμαστε στην εκκλησία αντί να κάνουμε δουλειές.
Και κλείνει το άσμα με τα λόγια της Παναγίας: όποιος γνωρίζει και λέει τα πάθη του υιού μου, να μην ερωτηθεί στην κρίση του θεού στην δευτέρα παρουσία, πέφτει φωτιά δεν καίγεται, ούτε ποτάμι μπορεί να τον παρασύρει, ούτε κατάρα του γονιού μπορεί να τον πιάσει. Με αυτά τα λόγια περιγράφει το πόσο καλό είναι να λες αυτό το άσμα – θρήνο. Το ίδιο βέβαια μας λέει και το τραγούδι του Ατσίγγανου της Λήμνου:

Όποιος το λέει σώζεται, και όποιος τ’ ακούει αγιάζει,
κι όποιος το καλοαφουγκραστεί, παράδεισο θα λάβει,
παράδεισο και λίβανο από τον Άγιο Τάφο.

Εύχομαι σε όλους Καλό Πάσχα και Καλή Ανάσταση.
Ελένη Χατζηγεωργίου
Πρόεδρος Συλλόγου Κυπρίων Ξάνθης

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Εγγραφείτε στο Newsletter μας